<\/p>\n
\n\tTrump, 29 Ekim’de Savunma Bakanl\u0131\u011f\u0131na (Pentagon) “derhal” n\u00fckleer silah testlerine ba\u015flamas\u0131 talimat\u0131n\u0131 verdi\u011fini duyurdu.<\/p>\n
\n\tKarar\u0131n gerek\u00e7esi olarak di\u011fer \u00fclkelerin test programlar\u0131na i\u015faret eden Trump, Rusya ve \u00c7in’in silahlanma yar\u0131\u015f\u0131nda aray\u0131 kapatt\u0131\u011f\u0131 uyar\u0131s\u0131nda bulundu.<\/p>\n
\n\tABD, resmi olarak son n\u00fckleer denemesini eski Ba\u015fkan George H. W. Bush d\u00f6neminde 1992’de yapm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
\n\tTrump’\u0131n n\u00fckleer silah testlerine ili\u015fkin a\u00e7\u0131klamas\u0131, hem siyaset sahnesinde hem de kamuoyunda kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131klar\u0131na neden oldu.<\/p>\n
\n\tABD Ba\u015fkan\u0131’n\u0131n bu denemelerden kast\u0131n\u0131n patlay\u0131c\u0131 n\u00fckleer silahlar\u0131n m\u0131 yoksa sadece n\u00fckleer sava\u015f ba\u015fl\u0131klar\u0131 ta\u015f\u0131yabilen f\u00fczelerin test edilmesi mi oldu\u011fu belirsizli\u011fini korurken Trump’\u0131n ABD Stratejik Komutanl\u0131\u011f\u0131na aday g\u00f6sterdi\u011fi Richard Correll, bunun iki t\u00fcrl\u00fc de yorumlanabilece\u011fine i\u015faret etti.<\/p>\n
\n\tKarar\u0131n “n\u00fckleer deneme” anlam\u0131na gelmedi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6yleyen Correll, “(Trump’\u0131n) \u0130fadeleri n\u00fckleer silahlar\u0131n e\u015fit \u015fartlarda test edilmeye ba\u015flanmas\u0131yd\u0131. (Son zamanlarda) Ne \u00c7in ne de Rusya n\u00fckleer patlay\u0131c\u0131 deneme yapt\u0131. Bu y\u00fczden ben bu s\u00f6zlere herhangi bir anlam y\u00fcklemiyorum ya da bir \u00e7\u0131kar\u0131mda bulunmuyorum.” ifadelerini kulland\u0131.<\/p>\n
\n\tDemokrat Senat\u00f6r Jacky Rosen, patlay\u0131c\u0131 n\u00fckleer denemelerin ba\u015flat\u0131lmas\u0131 i\u00e7in “hi\u00e7bir sebep olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131” savunarak, bunu durdurmak amac\u0131yla ellerinden geleni yapacaklar\u0131n\u0131 ifade etti.<\/p>\n
\n\tA\u00e7\u0131k kaynaklardaki bilgilere g\u00f6re n\u00fckleer patlama, kasten \u00e7ok y\u00fcksek h\u0131zda ger\u00e7ekle\u015ftirilen n\u00fckleer tepkimenin enerjisinin h\u0131zla a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131 sonucu meydana geliyor. Bu tepkime, “n\u00fckleer fisyon” ya da “n\u00fckleer f\u00fczyon”un yan\u0131 s\u0131ra ikisinin birle\u015fimi \u015feklinde olabiliyor.<\/p>\n
\n\tBir n\u00fckleer patlama meydana geldi\u011finde h\u0131zla a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan enerji, \u00e7evreyle etkile\u015fime ge\u00e7erek ses titre\u015fimlerinin yery\u00fcz\u00fc, okyanus ve atmosferde yay\u0131lmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n
\n\tN\u00fckleer patlamalar, \u00e7evreye y\u0131k\u0131c\u0131 ve uzun s\u00fcreli etkiler yaratabilecek radyasyon b\u0131rak\u0131yor. Bu denemeler, “atmosferik”, “su alt\u0131” ve “yer alt\u0131” olmak \u00fczere kategorilere ayr\u0131l\u0131yor.<\/p>\n
\n\tAtmosferin i\u00e7inde ya da \u00fczerindeki atmosferik denemeler, genellikle d\u00fczeneklerin kulelerde ve balonlarda patlat\u0131lmas\u0131 ve u\u00e7aklardan b\u0131rak\u0131lmas\u0131yla ger\u00e7ekle\u015fiyor.<\/p>\n
\n\t\u015eu ana kadar n\u00fckleer denemelerin yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 25’i bu \u015fekilde yap\u0131l\u0131rken havaya sa\u00e7\u0131lan radyoaktif partik\u00fcllerin r\u00fczgarlar yoluyla geni\u015f alanlara yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve sa\u011fl\u0131k problemlerine yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 ifade ediliyor.<\/p>\n
\n\tABD \u00c7evre Koruma Ajans\u0131 (EPA) raporlar\u0131na g\u00f6re radyoaktif maddeler, yakla\u015f\u0131k 80 kilometre y\u00fcksekli\u011fe \u00e7\u0131kabiliyor. Raporlarda, “En y\u00fcksekteki par\u00e7ac\u0131klar, y\u0131llarca d\u00fcnya etraf\u0131nda dola\u015fabiliyor, ard\u0131ndan ya\u011f\u0131\u015flar yoluyla yery\u00fcz\u00fcne geri d\u00f6n\u00fcyor.” ifadesi yer al\u0131yor.<\/p>\n
\n\tSu alt\u0131nda yap\u0131lan denemeler i\u00e7in genellikle b\u00fcy\u00fck g\u00f6ller ve denizler tercih ediliyor. Bu kapsamda n\u00fckleer silahlar\u0131n deniz ara\u00e7lar\u0131na kar\u015f\u0131 etkileri de\u011ferlendiriliyor ancak y\u00fczeye yak\u0131n su alt\u0131 denemeleri, ciddi \u015fok dalgalar\u0131na sebep olurken b\u00fcy\u00fck miktarda radyoaktivite yayarak deniz ya\u015fam\u0131n\u0131 kirletiyor.<\/p>\n
\n\tYerin \u00e7e\u015fitli derinliklerindeki yer alt\u0131 testleri ise tamamen kapal\u0131 \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011finde neredeyse hi\u00e7 radyoaktif serpinti yaymamas\u0131 ve denemelerin gizli tutulabilmesi nedeniyle So\u011fuk Sava\u015f d\u00f6neminde ABD ve Sovyetler taraf\u0131ndan en \u00e7ok kullan\u0131lan y\u00f6ntem olarak biliniyor.<\/p>\n
\n\t\u00d6te yandan bu denemelerin, y\u00fczeye s\u0131zma ve \u00f6nemli miktarda radyoaktif enkaz \u00fcretme ihtimali de bulunuyor.<\/p>\n
\n\tYer alt\u0131 testleri i\u00e7in genellikle n\u00fcfus merkezlerinden uzakta yerler tercih edilirken \u00f6ncelikle test sahas\u0131, uygunluk tespiti i\u00e7in jeolojik incelemeye tabi tutuluyor.<\/p>\n
\n\tN\u00fckleer cihaz\u0131n, y\u00fczeyin 200 ila 800 metre derinli\u011finde birka\u00e7 metre geni\u015flikte a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f deli\u011fe yerle\u015ftirilmesinin ard\u0131ndan izleme ekipman\u0131n\u0131 i\u00e7eren kur\u015fun kapl\u0131 kutu, deli\u011fin \u00fczerindeki \u015fafta indiriliyor. Ard\u0131ndan radyoaktif serpintinin yer alt\u0131nda kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in \u00e7ak\u0131l, kum ve al\u00e7\u0131 ta\u015f\u0131 gibi malzemelerle dolduruluyor.<\/p>\n
\n\tMalzemelerin yerle\u015ftirilmesinin ard\u0131ndan n\u00fckleer cihaz\u0131n uzaktan patlat\u0131lmas\u0131yla, a\u015f\u0131r\u0131 \u0131s\u0131nm\u0131\u015f radyoaktif gazla dolu bir yer alt\u0131 odas\u0131 olu\u015fuyor ve \u00e7evreye sismik \u015fok dalgalar\u0131 yay\u0131l\u0131yor. Patlamadan saatler sonra bas\u0131n\u00e7 d\u00fc\u015ft\u00fck\u00e7e y\u00fczeyde krater olu\u015fuyor.<\/p>\n
\n\tAtmosferik testlerde ise n\u00fckleer cihaz patlat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir ate\u015f topu meydana geliyor ve bu ate\u015f topunun i\u00e7indeki her \u015fey buharla\u015f\u0131p y\u00fckselerek mantar \u015feklinde bulut olu\u015fturuyor.<\/p>\n
\n\tBuluttaki madde so\u011fuyarak toz benzeri par\u00e7ac\u0131klara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcyor ve b\u00fcy\u00fck miktarda radyoaktif serpinti olarak yery\u00fcz\u00fcne d\u00fc\u015f\u00fcyor. Bu radyoaktif serpinti, r\u00fczgarla birlikte patlama yerinden \u00e7ok uzak mesafelere ta\u015f\u0131nabiliyor.<\/p>\n
\n\tSu alt\u0131 testleri ise suyun y\u00fczeyine yak\u0131n ya da derinde yap\u0131labiliyor. Su y\u00fczeyine yak\u0131n denemelerde atmosferik testlere benzer \u015fekilde patlaman\u0131n ard\u0131ndan su alt\u0131nda bir ate\u015f topu olu\u015fuyor.<\/p>\n
\n\tH\u0131zla geni\u015fleyen gaz kabarc\u0131\u011f\u0131, y\u00fczeyde geni\u015fleyen su halkas\u0131 olu\u015fturan \u015fok dalgas\u0131na sebep oluyor. Su y\u00fczeyinde ise y\u00fckseldik\u00e7e s\u00fctuna benzer hal alan b\u00fcy\u00fck miktarda su ve y\u00fckselen gaz kabarc\u0131\u011f\u0131n\u0131n y\u00fczeyi k\u0131rmas\u0131yla havada \u015fok dalgas\u0131 meydana geliyor.<\/p>\n
\n\tWashington Post gazetesine konu\u015fan Nevada deneme sahas\u0131n\u0131n eski \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, Trump’\u0131n n\u00fckleer denemeleri yeniden ba\u015flatma plan\u0131n\u0131n karma\u015f\u0131k ve \u00e7ok maliyetli olabilece\u011fine dikkati \u00e7ekiyor.<\/p>\n
\n\t\u00c7al\u0131\u015fanlar, modern n\u00fckleer testlerin, fiziksel patlamalar\u0131 tetiklemeden \u00f6nce durduran bilgisayar modellemelerine dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirterek, bu alandaki fiziksel deneyimin “kayboldu\u011fu” de\u011ferlendirmesini payla\u015ft\u0131.<\/p>\n
\n\tSon d\u00f6nemlerde deneme yap\u0131lan tesisleri ziyaret eden ki\u015filer, test alan\u0131n\u0131 kazmak i\u00e7in kullan\u0131lan ekipmanlar\u0131 “pas y\u0131\u011f\u0131n\u0131” olarak tan\u0131mlarken \u00e7al\u0131\u015fanlar ise bu alanlar\u0131n elden ge\u00e7irilmesi gerekece\u011fini belirtiyor.<\/p>\n
\n\tAyr\u0131ca, ABD H\u00fck\u00fcmet Verimlili\u011fi Departman\u0131 (DOGE) taraf\u0131ndan yap\u0131lan i\u015ften \u00e7\u0131karmalar ve h\u00fck\u00fcmetin kapanmas\u0131 nedeniyle personel yetersizli\u011fine de i\u015faret eden \u00e7al\u0131\u015fanlar, denemelerin yeniden ba\u015flamas\u0131n\u0131n y\u0131llar s\u00fcrebilece\u011fini kaydediyor.<\/p>\n
\n\tUzmanlara g\u00f6re n\u00fckleer patlama meydana geldi\u011finde kilometrelerce yay\u0131labilen radyoaktif par\u00e7ac\u0131klar\u0131n insanlar, hayvanlar ve \u00e7evreyle temas edebilece\u011fini belirtiyor.<\/p>\n
\n\tColumbia \u00dcniversitesinden Norman Kleiman, radyasyonun insan DNA’s\u0131na zarar verdi\u011fini kaydederek radyoaktiviteye maruz kalman\u0131n k\u0131sa vadede ciddi hastal\u0131klara, uzun vadede ise kansere yakalanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131\u011f\u0131na i\u015faret etti.<\/p>\n
\n\tRadyasyon a\u00e7\u0131s\u0131ndan en b\u00fcy\u00fck risk alt\u0131ndakilerin do\u011fmam\u0131\u015f \u00e7ocuklar oldu\u011funu belirten Kleiman, “Do\u011fmam\u0131\u015f bir \u00e7ocuk i\u00e7in risk di\u011fer t\u00fcm risklerden daha b\u00fcy\u00fck \u00e7\u00fcnk\u00fc geli\u015fmekte olan \u00e7ok say\u0131da h\u00fccre var ve bu s\u00fcrecin ters gitme ihtimali \u00e7ok y\u00fcksek.” ifadelerini kulland\u0131.<\/p>\n
\n\tABD, ilk atom bombas\u0131n\u0131 imal eden \u00fclke olarak 1945’te New Mexico eyaletindeki Alamogordo’da bulunan \u00e7\u00f6l tesisinde deneme yapt\u0131. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n son d\u00f6neminde ABD Hava Kuvvetlerine ait “Enola Gay” adl\u0131 B-29 bombard\u0131man u\u00e7a\u011f\u0131, 6 A\u011fustos 1945’te Japonya’n\u0131n Hiro\u015fima kentine atom bombas\u0131n\u0131 b\u0131rakt\u0131.<\/p>\n
\n\t1945’ten t\u00fcm n\u00fckleer denemeleri hem sivil hem de askeri ama\u00e7lar i\u00e7in her ortamda yasaklayan \u00e7ok tarafl\u0131 Kapsaml\u0131 N\u00fckleer Deneme Yasa\u011f\u0131 Anla\u015fmas\u0131’n\u0131n (CTBT) kabul edildi\u011fi 1996’ya kadar ge\u00e7en s\u00fcrede d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda 2 binden fazla n\u00fckleer deneme yap\u0131ld\u0131.<\/p>\n
\n\tABD, 1945 y\u0131l\u0131ndan 1996’ya kadar 1032, Sovyetler Birli\u011fi 1949 ila 1990 y\u0131llar\u0131nda 715, \u0130ngiltere 1952’den 1991’e kadar 45, Fransa 1960 ila 1996’da 210 ve \u00c7in 1964’ten 1996’ya kadar 45 n\u00fckleer deneme yapt\u0131. CTBT, Birle\u015fmi\u015f Milletler Genel Kurulu taraf\u0131ndan 10 Eyl\u00fcl 1996’da kabul edildi ancak 8 devlet onaylamad\u0131\u011f\u0131ndan anla\u015fma y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe girmedi.<\/p>\n
\n\tCTBT’nin imzaya a\u00e7\u0131lmas\u0131ndan sonra da 1998’de Hindistan ve Pakistan 2 n\u00fckleer denemede bulundu.<\/p>\n
\n\tStockholm Uluslararas\u0131 Bar\u0131\u015f Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc (SIPRI) verilerine g\u00f6re, Ocak 2024 itibar\u0131yla d\u00fcnyada yakla\u015f\u0131k 12 bin 121 n\u00fckleer sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 bulunuyor.<\/p>\n
\n\tBu ba\u015fl\u0131klar\u0131n yakla\u015f\u0131k 9 bin 585’i askeri stoklarda haz\u0131r durumda tutulurken 3 bin 904’\u00fc operasyonel kuvvetlerle konu\u015fland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f durumda. Bunlar\u0131n yakla\u015f\u0131k 2 bin 100’\u00fc y\u00fcksek operasyonel alarm seviyesinde bekliyor.<\/p>\n
\n\tDa\u011f\u0131l\u0131ma bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnyada en fazla n\u00fckleer silaha sahip \u00fclkeler aras\u0131nda Rusya, 5 bin 580 sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile birinci s\u0131rada yer al\u0131rken ABD ise 5 bin 44 sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 ile ikinci s\u0131rada bulunuyor.<\/p>\n
\n\t\u00c7in, 500 sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u0131rada yer al\u0131rken onu Fransa 290, \u0130ngiltere 225 sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131yla takip ediyor.<\/p>\n
\n\tHindistan’\u0131n 172, Pakistan’\u0131n 170, \u0130srail’in 90 ve Kuzey Kore’nin ise 50 sava\u015f ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 mevcut.<\/p>\n